روش‏هاي متعارف رديايي مصرف مواد

 

براي رديايي آثار مصرف مواد در حال حاضر روش‏هاي بسيار متنوعي درجهان طراحي شده است. در بسياري از كشورهاي جهان ابزارهاي قابل حملي بكار گرفته مي‌شود كه با دستورالعمل هاي بسيار ساده‌اي وجود مصرف مواد را با درجه اعتماد قابل قبولي رديايي مي‏كنند. كيت‌هاي تشخيصي مواد افيوني در كشور ما توسط بسياري از مراكز چه براي تشخيص و درمان و چه براي غربالگري مصرف در ميان دستگيرشدگان توسط نيروي انتظامي و نيز افراد معرفي‌شده جهت ازدواج، گواهينامه رانندگي و غيره مورد استفاده قرار مي‏گيرد. اين كيت ها تنها قادر به تشخيص وجود يا عدم وجود مواد افيوني و مشتقات آن در ادرار هستند و براي تشخيص وجود ساير مواد نظير حشيش، آمفتامين‏ها و همچنين بوپرنورفين و متادون كارآيي ندارند. احتمال خطاي احتمالي با اين كيت‏ها هر چند پايين است اما در صورت مثبت شدن نتيجه آزمايش، انجام آزمون هاي بعدي با روش‏هاي كارآمدتر ضروري است.
متداول ترين آزمايش براي بررسي مصرف مواد در ايران آزمايش ادرار است

آزمايش ادرار

 

آزمايش ادرار چه براي غربالگري مصرف مواد و چه براي پايش فرآيند درمان نقش بسيار مهمي را ايفا مي‎‏كند. آزمايش مرتب ادرار به دنبال درمان سوءمصرف مواد اعتماد مراجع و درمانگر و همچنين خانواده‏ها را افزايش مي‏دهد. هدف از آزمايش ادرار گيرانداختن (مچ‏گيري) مراجع نبوده بلكه ايجاد اطمينان نسبت به درمان است. معمولاً بيماران از انجام آزمايش ادرار استقبال مي‏كنند زيرا اين باعث مي‎‏شود كه بتوانند با تمايل استفاده از مواد و پنهان كردن آن مقابله كنند. با انجام مرتب آزمايش ادرار، خانواده‏ و تيم درمان با خيالي آسوده‏تر با معتاد برخورد حمايت‌كننده خواهند داشت. با آزمايش ادرار مصرف بسياري از مواد مانند آمفتامين‏ها، بارييتوراتهاي كوتاه‌اثر، كدئين، مرفين، هروئين و متادون 2 تا 4 روز پس از مصرف قابل رديابي است.
كوكائين اغلب تنها 12 تا 18 ساعت پس از مصرف در ادرار قابل رديابي است.
موادي با طول اثر طولاني‏تر مانند باربيتوراتهاي طولاني‌اثر، بسياري از بنزوديارپين‌ها (اگزازپام، كلونازپام، . . .) و حشيش اگر به طور مزمن مصرف شده باشد تا 30 روز پس از آخرين مصرف نيزمي‏توانند رديابي شوند. سايرموارد مورد اشاره بالا نيز ممكن است بنا به وضعيت سوخت و ساز فرد مدت طولاني‏تري از زمان‏هاي ياد شده در ادرار رديابي شوند. اما حساسيت آزمايش به دنبال چند روز پس از آخرين مصرف ديگر قابل اعتماد نيست.

 

آزمايش خون

 

آزمايش خون در بررسي مصرف مواد بسيار كمتر از آزمايش ادرار كاربرد دارد و مواد مورد مصرف تا مدت كوتاه تري درخون رديابي مي‏شوند. البته درست به همين دليل اگر هدف از انجام آزمايش تعيين زمان مصرف باشد، آزمايش خون بر آزمايش ادرار ارجح است زيرا نمايانگر مصرف اخير است و بيشتر با سطح ماده مصرفي در مغز مرتبط است.
آزمايش ادرار از چند جهت بر آزمايش خون برتري دارد: 1- غير تهاجمي است (نياز به كارهايي مثل خون گيري نست). 2- نمونه‏هاي بيشتري به راحتي قابل جمع‏آوري است. 3- به علت كاركرد تغليظي كليه، غلظت‏هاي بالاتري از مواد و متابوليتهايشان در ادرار قابل رديابي است. 4- ادرار راحت‏تر از خون قابل تجزيه است. 5- نگاهداري دراز مدت نمونه‏هاي مثبت ادرار سهل‏تر از نگاهداري نمونه‌هاي خون و سرم است.

 

آزمايش بزاق

 

اكثر مواد به واسطه پخش ساده (simple diffusion)وارد بزاق مي‏شوند. مزيت اصلي آزمايش نمونه بزاق سهولت گردآوري آن است.
غلظت مواد در بزاق با سطح خوني آن‏ها رابطه مستقيم دارد. البته استفاده از بزاق براي تعيين سطح خوني به علت مخدوش شدن مقدار آن در اثر مصرف خوراكي، تدخين يا استفاده داخل بيني زياد كاربرد ندارد.
مواد تنها تا مدت بسيار كوتاهي در بزاق قابل رديابي هستند. بهترين كاربرد آزمايش بزاق براي تعيين علت تصادفات رانندگي است. آزمايش بزاق بيشتر براي بررسي وجود مصرف ماري‏جوانا، كوكائين و برخي مواد ديگر و همچنين متابوليتهاي نيكوتين استفاده مي‏شود. در كشور ما آزمايش بزاق براي تعيين مصرف مواد مرسوم نيست.

 

آزمايش عرق بدن

 

گردآوري عرق بدن به علت وابستگي آن به درجه حرارت مشكل است. كوكائين، مرفين، نيكوتين، آمفتامين و الكل (اتانول) وبرخي مواد ديگر به وسيله آن قابل رديابي است. تحقيقات در اين زمينه هنوز در مراحل آغازين قرار دارد.

 

آزمايش مو

 

اثبات مصرف طولاني‌مدت مواد در موارد خاصي مورد نياز است. اين شيوه آزمايش نيز همانند آزمايش عرق نسبتاً جديد است. از آنجا كه تنها مقادير بسيار اندك مواد در مو تجمع مي‏يابند، روش‏هاي بسيار حساسي براي آزمايش آن مورد نياز است. روش‏هاي محتمل ورود مواد به مو عبارتند از‍: 1- پخش مواد از خون به ريشة مو 2- دفع مواد در عرق به داخل فوليكل مو و تار‏هاي آن 3- دفع از طريق ترشحات روغني به داخل فوليكل مو و سطح پوست سر 4- ورود از طريق محيط (مثلاً دود ناشي از مصرف). مورد اخير ممكن است با نتايج مثبت كاذب همراه باشد (يعني بدون آن كه فرد ماده اي مصرف كرده باشد نتيجة آزمايش مثبت شود). زمان و تعداد مصرف به اين روش قابل تعيين نيست. آزمايش مو مي‏تواند مصرف مواد تا 6 ماه پيش از آزمايش را نشان بدهد