روان یاران

 

 

  طرح‌های ذهنی در فرآیند شناخت اجتماعی[2] نقش بسیار مهمی را ایفا می‌كنند. در واقع هر زمان كه با موقعیت جدیدی روبرو می‌شویم، آن را در پرتو اطلاعاتی كه در ذهن خود از موقعیت‌های گذشته داریم، تفسیر می‌كنیم. طرح‌های ذهنی به ما كمك می‌كنند جنبه‌های مهم یك موقعیت را تشخیص دهیم و بتوانیم حجم عظیمی از اطلاعات را به سرعت پردازش كنیم. طرح‌های ذهنی از جمله ابزارهای ذهن برای مقابله با انباشت اطلاعات هستند و به عنوان "صافی‌های شناختی" عمل می‌كنند. این طرح‌ها، فضاهای خالی بین اطلاعات ما را پر می‌كنند. اگر دقت كنیم متوجه می‌شویم گاه هنگام تعامل با دیگران، تمام كلمات و جملات آنان را نشنویم، اما مقصودشان را درمی‌یابیم. در واقع طرح‌های ذهنی، نقصان اطلاعات ما را تكمیل می‌كنند. همچنین طرح‌های شناختی بر فرآیند توجه[3] تاثیر دارند.

  ما بیشتر به اطلاعاتی توجه می‌كنیم كه با انتظارات قبلی ما هماهنگی ندارند. مثلا از میان صدها نفری كه در خیابان از كنار ما رد می‌شوند، توجه ما به افرادی بیشتر معطوف می‌شود كه از لحاظ سر و وضع ظاهری و لباس با هنجارهای اجتماع تفاوت زیادی دارند، اما افرادی كه لباس یا قیافه‌ای موافق با عرف اجتماع دارند، توجه چندانی را جلب نمی‌كنند. یكی دیگر از مزایای طرح‌های ذهنی تسهیل یادآوری است. غالبا حافظه[4] زمانی خوب عمل می‌كند كه بتواند محفوظات خود را به صورت طرح‌های ذهنی درآورد. در این صورت طرح‌ها، بسیاری از جزئیات موقعیت را با خود به همراه خواهند داشت. كوهن[5] در یك آزمایش، فیلمی از یك زن را به تعدادی آزمودنی نشان داد. به برخی از آزمودنی‌ها گفته شد كه این زن پیشخدمت است و به برخی دیگر كتابدار معرفی شد. برخی از ویژگی‌های این زن با طرح ذهنی كتابدار و برخی دیگر با طرح ذهنی پیشخدمت متناسب بود. پس از دیدن فیلم، از آزمودنی‌ها خواسته شد جزئیات رفتارهای موجود در فیلم را به یاد بیاورند. آزمودنی‌ها جزئیاتی را بهتر به خاطر می‌آوردند كه با طرح ذهنی‌شان متناسب بود. البته باید خاطرنشان كرد كه فقط جزئیات هماهنگ با طرح ذهنی یادآوری نشدند، بلكه هم جزئیات هماهنگ و هم جزئیات ناهماهنگ با طرح ذهنی بهتر از اطلاعات نامرتبط با طرح‌ها یادآوری می‌شدند. گاهی به‌خاطرآوردن اطلاعات ناقص طرح ذهنی، آسان‌تر از یادآوری اطلاعات هماهنگ با آن می‌باشد. در مواردی كه طرح ذهنی بسیار ریشه‌دار و مستحكم است، یادآوری اطلاعات ناهماهنگ با طرح ذهنی آسان‌تر است. اما زمانی كه طرح ذهنی از استحكام لازم برخوردار نیست، به خاطر آوردن اطلاعات هماهنگ با طرح راحت‌تر‌ می‌باشد. به‌طور مثال اگر شما یكی از دوستانتان را فردی مهربان و خوش‌برخورد بدانید، اگر اتفاقا رفتار خشنی نشان دهد با احتمال بیشتری یادآوری خواهید كرد، اما اگر به تازگی با شخصی خشك و بی‌عاطفه آشنا شوید، رفتارهای خشك و رسمی او توجه خاص شما را جلب می‌كند و رفتارهایی كه حاكی از صمیمیت اوست، نادیده گرفته می‌شود. این موارد حاكی از تاثیرات مهم طرح‌های ذهنی بر جنبه‌های مختلف شناخت اجتماعی است.

 

  با توجه به رابطه تنگاتنگی كه میان شناخت اجتماعی و تعامل اجتماعی وجود دارد تا به تاثیرات طرح‌های ذهنی بر تعامل اجتماعی نیز توجه كنیم؛ طرح ذهنی ما از یك عمل هر چه مطلوب‌تر باشد، به احتمال بیشتری خود ما نیز آن عمل را انجام می‌دهیم. مثلا اگر سیگار كشیدن را موجب آرامش روانی بدانیم، احتمالا در آینده جزو افراد سیگاری خواهیم بود، ولی اگر این عمل را تضییع حقوق دیگران و ضرر زدن به خود بدانیم، كمتر به سوی آن گرایش پیدا می‌كنیم. نمونه روشن این همبستگی را می‌توان در نقش تصورات قالبی[6] در پیشداوری و تبعیض مشاهده كرد. در واقع رفتار تبعیض‌آمیز افراد، معمولا زاییده تصورات قالبی آنها می‌باشد.[7]

 

 

  طرح‌های ذهنی را می‌توان در چهار دسته كلی جای داد: طرح‌های مربوط به اشخاص، نقش‌ها، وقایع و طرح ذهنی از "خود".

 

طرح ذهنی از اشخاص[8]

  طرحی كه از یك شخص در ذهن خود داریم شامل مجموعه‌ای از صفات و ویژگی‌های اوست. در صورتی می‌توان بر این مجموعه صفات، نام طرح ذهنی نهاد كه همه این ویژگی‌ها به نوعی با یكدیگر مرتبط باشند. بدین‌معنا كه همه آن‌ها را جنبه‌هایی از شخصیت آن فرد بدانیم و آنها را صفاتی كه به صورت اتفاقی مشاهده شده باشند، ندانیم. نوع خاصی از این‌گونه طرح‌های ذهنی "نظریه ناآشكار شخصیت"[9] نام دارد كه در روان‌شناسی اجتماعی از اهمیت والایی برخوردار است.

  بسیاری از مردم اعتقاد دارند كه برخی صفات مانند مهربانی و باهوش بودن با هم همایند هستند. در یك تحقیق، از دانشجویان خواسته شد افرادی را كه می‌شناسند توصیف كنند. در این توصیفات كلمات باهوش، مهربان، خودمحور، جاه‌طلب و تنبل بیش از كلمات دیگر به‌كار رفته بود، اما همه این كلمات در مورد یك نفر به‌كار نمی‌رفت. افرادی كه باهوش توصیف می‌شدند معمولا مهربان نیز بودند ولی به‌ندرت این افراد به عنوان خودمحور توصیف می‌شدند. چون اغلب افراد از وجود چنین نظریه‌ای در ذهن خود بی‌اطلاع هستند. به این نوع طرح ذهنی نظریه "ناآشكار" شخصیت گفته می‌شود.

  از دیگر طرح‌های ذهنی مربوط به اشخاص كه در حوزه روان‌شناسی اجتماعی مهم است "تصورات قالبی" است. تصور قالبی، طرحی ذهنی است كه در آن صفات خاصی به گروه‌هایی از افراد اطلاق می‌شود، بدون آنكه تفاوت‌های واقعی بین اعضای گروه در نظر گرفته شود. در برخی جوامع، سفیدپوستان درباره سیاه‌پوستان تصورات قالبی خاصی دارند. همچنین افراد برخی ملیت‌ها درباره افراد سایر ملت‌ها، نژادها، فرهنگ‌ها، مذهب‌ها و حتی افراد جنس مخالف تصورات قالبی خاصی دارند. این قالب‌های فكری گاه از واقعیت فاصله می‌گیرند و زمینه پیشداوری و تبعیض را فراهم می‌كنند.[10]

 

طرح‌های ذهنی از نقش‌ها[11]

  طرح‌های ذهنی كه از نقش‌ها در ذهن ایجاد می‌شوند، بیان می‌كنند كه افراد در نقش و پایگاه خاص چه رفتارهایی خواهند داشت. هنگامی كه شخصی را بر اساس یك نقش خاص مقوله‌بندی[12] می‌كنیم، انتظارات خود را برای تعامل‌های آینده بر پایه قالب‌های فكری ملازم با آن نقش استوار می‌كنیم. به‌طور مثال ما طرح ذهنی خاصی از "استاد دانشگاه" داریم، یعنی با توجه به پایگاه اجتماعی استادی، از او انتظار داریم كه درباره موضوعات درسی صحبت كند و به سوالات دانشجویان پاسخ دهد، اما انتظار نداریم كه كالایی به ما بفروشد یا شعبده‌بازی كند.[13]

 

طرح‌های ذهنی از وقایع[14]

  این نوع طرح ذهنی نشان می‌دهد كه در یك موقعیت خاص، رخ دادن چه حوادثی انتظار می‌رود. مثلا طرح ذهنی رفتن به سالن غذاخوری را در نظر بگیرید. با توجه به این طرح انتظار دارید پیشخدمت بر سر میز غذا حاضر شود و سفارش شما را بپرسد و آن را برایتان بیاورد، اما انتظار ندارید در كنارتان بنشیند و مشغول گفتگو با شما شود.[15]

 

طرح ذهنی از خود[16]

  اگر از شما بپرسند كه آیا خود را فردی كم‌رو، خوش‌اخلاق و ... می‌دانید؟ در پاسخ دادن كمتر دچار مشكل می‌شوید. این بدان علت است كه در طول زندگی فرصت‌های بسیاری برای مشاهده ‌رفتار و درك احساسات خود داشته و اطلاعات اجتماعی فراوانی از سوی دیگران دریافت كرده‌اید. براساس این تجارب، ما معمولا برداشتی از شخصیت خود در بسیاری از ابعاد داریم. البته هیچ كس نمی‌تواند ادعا كند كه به همه ویژگی‌ها و ابعاد مختلف شخصیت خود شناخت كامل دارد، اما بخش وسیعی از ویژگی‌های خود را می‌شناسیم.[17]

 

---